W pracy nad rozwojem edukacji zawodowej – na przykład w celu wspierania samodzielnego uczenia się młodzieży – warto sięgnąć do edukacji prozawodowej, a także przywołać założenia koncepcji manualizmu oraz koncepcji edukacji konstruktywistycznej.
Rozwój systemu kształcenia zawodowego wymaga analizy dotychczasowych prac nad jego zmianami, w szczególności w kontekście relacji: szkoła – rynek pracy. W latach dziewięćdziesiątych po raz pierwszy podjęliśmy – jako Łódzkie Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego – działania edukacyjne dotyczące modelowania kształcenia w zawodach szerokoprofilowych. Zastosowaliśmy elementy kształcenia modułowego, którego bazę tworzą jednostki modułowe o nazwach tożsamych z nazwami zadań zawodowych. To rozwiązanie miało przygotować nauczycieli i dyrektorów szkół do organizacji nauczania uczniów poprzez wykonywanie zadań zawodowych. Elementy kształcenia modułowego zostały zawarte w programach kształcenia w zawodach szerokoprofilowych. Cieszyliśmy się, że ukazaliśmy możliwości łączenia teorii z praktyką i sterowania procesem uczenia się w toku indukcyjnym – od zadania zawodowego do struktury teoretycznej, w której znajdowały się wnioski i stwierdzenia o charakterze uogólniającym.
Wtedy właśnie pracowaliśmy nad organizacją procesu kształcenia w toku indukcyjnym, na czterech poziomach:
■ konkretów, na którym formułujemy konkretne zadanie
zawodowe,
■ modeli wyobrażeniowych,
■ modeli symbolicznych,
■ struktur teoretycznych – teorii, algorytmów i procesów myślenia, które powinny być zastosowane podczas rozwiązywania konkretnych zadań zawodowych.
To podejście sprawdziło się i w latach kolejnych przygotowane zostały programy kształcenia modułowego dla większości zawodów objętych klasyfikacją zawodów szkolnych. Opracowaliśmy ponadto programy kształcenia specjalistycznego w szkołach policealnych, m.in. poprzez wyróżnienie najważniejszych zadań zawodowych transportowanych z rzeczywistego procesu pracy.
Istotne również były prace nad organizacją edukacji prozawodowej, które zakończyły się organizacją kształcenia w nowym typie szkoły – liceum technicznym. Przygotowywało ono ucznia do osiągnięcia w krótkich cyklach kształcenia kwalifikacji zawodowych oczekiwanych przez pracodawców. Wprowadzenie liceów technicznych było wielkim i ważnym eksperymentem pedagogicznym, który umożliwił przygotowanie nauczycieli i szkół do wielu prac o charakterze innowacyjnym. Wynikało to z faktu, że w liceach technicznych odbywały się zajęcia w systemie klasowo-lekcyjnym, a także wzbogacające proces uczenia się zajęcia fakultatywne, na przykład ukierunkowane na kształtowanie postaw przedsiębiorczych czy rozszerzenie edukacji matematycznej. Wielka szkoda, że z tego typu szkoły zrezygnowano, mimo że wyniki ewaluacji tego eksperymentu pedagogicznego były obiecujące.
Do edukacji prozawodowej warto jednak sięgać. Należy tutaj pracować m.in. nad edukacją przedzawodową, prowadzoną w szkołach podstawowych w pracowniach technicznych. Edukacja przedzawodowa wiąże się z tworzeniem wewnątrzszkolnych systemów doradztwa zawodowego, przygotowujących uczniów do świadomego wyboru dalszej drogi edukacyjnej. Przypominam, że pierwszą pracownię doradztwa zawodowego zorganizowano 27 lat temu w Łódzkim Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego. Cieszy mnie dzisiejszy rozwój doradztwa zawodowego, który bazuje na tym, co w przeszłości było bardzo wartościowe.
Warto także przywołać prace nad organizacją w latach dziewięćdziesiątych modelu centrum kształcenia praktycznego. Jego celem było organizowanie procesu osiągania przez uczniów kwalifikacji zawodowych opartego na nowoczesnych, kosztownych, nie wszędzie dostępnych instrumentariach techniczno-dydaktycznych. Wielka szkoda, że z czasem zmieniano nazwy i struktury tych placówek, bo pierwotna nazwa – centra kształcenia praktycznego – oddawała ich sens i odwoływała się do wspaniałej koncepcji manualizmu, wytworzonej przez mistrza Władysława Przanowskiego. Koncepcja ta zakładała potrzebę kształtowania umiejętności manualnych. Kiedy profesor Tadeusz Nowacki, dyrektor Instytutu Kształcenia Zawodowego, tak pięknie mówił o „ręce tworzącej”, to odwoływał się właśnie do manualizmu.
Bardzo istotną sprawą w pracy nad rozwojem systemu kształcenia zawodowego jest ponadto przygotowanie nauczycieli do pełnienia funkcji tutorów. Pedagog powinien sterować procesem samodzielnego uczenia się ucznia. Ten proces sterowania uczeniem się od zadania zawodowego do struktury teoretycznej sprawia, że nauczyciel staje się – jak niektórzy pięknie to formułują – „architektem wiedzy wytwarzanej przez uczących się”. To podwaliny koncepcji edukacji konstruktywistycznej, która powinna królować w systemie kształcenia zawodowego. Edukacja konstruktywistyczna bazuje na uczeniu wytwarzania wiedzy przez uczących się i wykorzystaniu przez nauczycieli umiejętności tutorskich, które pozwalają sterować procesem samodzielnego uczenia się.
Wszystko to służy edukacji dla samodzielności, radości z wytwarzania wiedzy przez uczniów i edukacji dla zdatności człowieka na rynku pracy.
Janusz Moos
Jest wybitnym pedagogiem, koordynatorem i ekspertem krajowych oraz międzynarodowych programów edukacyjnych dotyczących m.in. kształcenia w zawodach szerokoprofilowych, kształcenia zawodowego w systemie modułowym, standaryzacji kwalifikacji zawodowych, a także edukacji prozawodowej. Zainicjował utworzenie Łódzkiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego i w latach 1996-2023 pełnił funkcję jego dyrektora. Pierwszy w Polsce wprowadził w kierowanej przez siebie instytucji zarządzanie jakością zgodnie z wymaganiami normy ISO 9001:2000 i pierwszy otrzymał dla niej certyfikat Inwestor w Kapitał Ludzki, powtarzając ten sukces sześciokrotnie. Do 1997 r. był redaktorem naczelnym miesięcznika „Szkoła Zawodowa”, a od 2013 r. pełni tę samą funkcję w redakcji czasopisma edukacyjnego „Dobre Praktyki”. Jest członkiem Prezydium Krajowej Rady Postępu Pedagogicznego. Opracował model centrum kształcenia praktycznego. Upowszechnił w edukacji szkolnej metodę projektów, uczenia się poprzez wykonywanie zadań zawodowych, model dydaktyki konstruktywistycznej, integrację różnych podmiotów edukacyjnych na potrzeby wspierania szkół, doradztwa zawodowego i różnicowania czasu osiągania kwalifikacji zawodowych. Opublikował ponad 700 artykułów, skryptów, poradników i materiałów dydaktycznych. Jest siedmiokrotnym laureatem nagrody Ministra Edukacji Narodowej (1978–2001). Dwukrotnie został uhonorowany Nagrodą Miasta Łodzi. Otrzymał wiele wyróżnień i odznaczeń, m.in. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Medal Komisji Edukacji Narodowej, Medal im. prof. Janusza Groszkowskiego, Medal Przyjaciel Uniwersytetu Łódzkiego, odznakę honorową „Za Zasługi dla Wynalazczości”, odznakę „Za Zasługi dla Miasta Łodzi, tytuły Promotor Rozwoju Edukacji Normalizacyjnej oraz Profesjonalny Menedżer Województwa Łódzkiego.
